3-amaliy mashg'ulot
Avtomobillar Informatsion-Diagnostik Tizimlarini o'rganish
Zamonaviy transport vositalari texnik holatini nazorat qilish va boshqarish uchun mo'ljallangan informatsion-diagnostik tizimlar haqida batafsil ma'lumot. Avtomexanika va elektronika sohasida bilimlarni oshirish uchun amaliy mashg'ulot materiallari.
Click here
Informatsion-Diagnostik Tizim: Asosiy Vazifalar va Elementlar
Informatsion-diagnostik tizimining asosiy vazifasi avtomobil tizimlarining ishonchli va samarali ishlashini ta'minlash uchun barcha muhim parametrlarni kuzatish, o'lchash va tahlil qilishdir. Bu tizim dvigatel ishlashi, yonilg'i sarfi, harorat rejimi va boshqa muhim ko'rsatkichlarni nazorat qiladi.
Informatsion-diagnostik tizimni tashkil etuvchi asosiy elementlar:
  • Turli xil datchiklar (harorat, bosim, havo oqimi, tezlik)
  • Signal o'zgartirgichlar va kuchaytirgichlar
  • Elektron boshqaruv bloki (EBB yoki ECU)
  • Ma'lumotlarni qayta ishlash va saqlash qurilmalari
  • Indikatorlar va displeylar
Parrakli Havo Oqimi Datchigi: Tuzilishi va Ishlash Prinsipi
Vazifasi
Parrakli havo oqimi datchigi L-Jetronic tizimida qo'llaniladi va dvigatelga so'rilgan havo miqdorini bevosita o'lchaydi. O'lchangan qiymatni elektrik signalga aylantirib, uni Elektron Boshqaruv Bloki (EBB)ga uzatadi.
Tuzilishi
Datchik quyidagi asosiy qismlardan iborat:
  • So'riluvchi havo bilan ochiluvchi va yopiluvchi qaytarma tavaqa
  • Harorat o'lchovchi harorat datchigi
  • Dempfer qaytarma tavaqasi
  • Barqarorlashtiruvchi tiqin
  • Potensiometr (elektr signalga aylantiruvchi)
Ishlash prinsipi
Havo oqimi datchikka kirganida, qaytarma tavaqasini ma'lum burchakka ochadi. Bu ochilish burchagi potensiometr yordamida elektr signalga aylantiriladi. Signal EBB ga uzatilib, yoqilg'i purkalishining boshlang'ich miqdorini aniqlashda asosiy parametr bo'lib xizmat qiladi.
Havo Oqimi Datchiklari Turlari va Qiyosiy Tahlili
Parrakli tur
So'rilayotgan havo oqimi parrakni harakatga keltiradi va bu harakat potensiometr orqali elektr signalga aylantiriladi. L-Jetronic tizimlarida keng qo'llaniladi. Mexanik tuzilishi tufayli vaqt o'tishi bilan ishonchlilik pasayishi mumkin.
Simli tur
Qizdirilgan sim havo oqimi bilan sovutiladi va uning qarshiligi o'zgaradi. Bu o'zgarish elektr signalga aylanadi. Tezkor javob berish xususiyatiga ega, ammo ifloslanishga sezgir.
Lentali tur
Qizdirilgan lenta havo oqimi bilan sovutiladi. Zamonaviy tizimlarda qo'llaniladi, simli turga nisbatan ishonchliroq, ammo narxi yuqoriroq.
Uyurmalangan (Cho'ntak) tur
Havo oqimi uyurma hosil qiladi va bu uyurma o'lchanadi. Eng zamonaviy va aniq tur hisoblanadi, mexanik qismlari kamroq bo'lgani uchun ishonchliligi yuqori.
Harorat Datchiklari: Avtomobil Ishlashida Ahamiyati
Avtomobil harorat datchiklari dvigatel va boshqa tizimlardagi haroratni nazorat qilish uchun ishlatiladi. Ular yoqilg'i purkalishi miqdorini optimal darajada ushlab turish uchun zarur bo'lgan ma'lumotlarni ta'minlaydi.
Asosiy harorat datchiklari:
  • Havo harorati datchigi - so'rilgan havo haroratini o'lchaydi, chunki harorat havoning kislorod zichligiga ta'sir qiladi
  • Suv harorati datchigi - dvigatel sovutish tizimidagi suyuqlik haroratini nazorat qiladi
  • Yoqilg'i harorati datchigi - yoqilg'i haroratini o'lchaydi va purkalish miqdorini to'g'rilashga yordam beradi
Ko'pchilik harorat datchiklari NTC termistor (harorat oshganda qarshiligi kamayadi) asosida tuzilgan. Harorat o'zgarishi datchik qarshiligini o'zgartiradi, bu esa EBB ga elektr signal sifatida uzatiladi.
Atmosfera Bosimi Datchigi: Tuzilishi va Ahamiyati
Atmosfera bosimi avtomobil dvigatelining ishlashiga sezilarli ta'sir ko'rsatadi. Bosim o'zgarishi so'rilgan havoning zichligini o'zgartiradi, bu esa to'g'ri yoqilg'i-havo aralashmasini hosil qilishda hisobga olinishi zarur.
Tuzilishi
Atmosfera bosimi datchigi odatda piezorezistiv sensor asosida ishlaydi. Bosim o'zgarishi membrananing deformatsiyasiga olib keladi, bu esa elektrik qarshilikni o'zgartiradi va natijada elektr signalni yaratadi.
Ishlash prinsipi
Datchik belgilangan atmosfera bosimini elektrik signalga aylantiradi va uni EBB ga uzatadi. EBB bu ma'lumotdan foydalanib, yoqilg'i purkalishi miqdorini transport vositasi joylashgan balandlikka muvofiq rostlaydi.
Ahamiyati
Atmosfera bosimi datchigi ayniqsa balandlik tez o'zgaradigan sharoitlarda (tog'li hududlarda) muhim ahamiyatga ega. Balandlik oshishi bilan atmosfera bosimi pasayadi, bu esa havoning zichligini kamaytiradi va yoqilg'i-havo nisbatini o'zgartiradi.
Drossel Qopqog'ining Burilish Burchagi Datchigi
Vazifasi va ahamiyati
Drossel qopqog'ining burilish burchagi datchigi (joylashuv datchigi) haydovchi tomonidan gaz pedalining bosilish darajasini aniqlab, bu ma'lumotni EBB ga uzatadi. Bu datchik dvigatelning yuklanish darajasini aniqlashda muhim rol o'ynaydi.
EBB bu signalni dvigatel aylanishlari datchigi signali bilan birgalikda analiz qilib, yoqilg'i purkalishi miqdorini optimal darajada boshqaradi, shuningdek, salt yurish rejimini ta'minlaydi.
Datchik turlari:
  • Uzgich turi - diskret (on/off) signallarni ta'minlaydi, asosan eskiroq tizimlarda qo'llaniladi
  • Chiziqli tur - potensiometr asosida ishlaydi, drossel qopqog'i ochilishining aniq darajasini ko'rsatadi
Drossel qopqog'i datchiki drossel tanasidagi klapan o'qiga o'rnatiladi va klapanning ochilish darajasini aniq o'lchaydi. Zamonaviy tizimlarda kontaktsiz Hall-effekt datchiklari ham qo'llanilmoqda, bular uzoq muddat xizmat qiladi va mexanik eyilishga chidamli.
Informatsion-Diagnostik Tizimdagi Nosozliklarni Bartaraf Etish
Nosozlikni aniqlash
Avval diagnostik skaner yordamida EBB xotirasi tekshiriladi va xato kodlari o'qiladi. Zamonaviy avtomobillarda OBD-II protokoli orqali xatoliklar aniqlanadi. Bu bosqichda avtomobilning mavjud holati to'g'risida ma'lumot to'planadi.
Datchiklar va signallarni tekshirish
Multimetr va ostsillograf yordamida tegishli datchiklar va ularning signallari tekshiriladi. Har bir datchik uchun nominal qiymatlar va signallar belgilangan chegarada bo'lishi kerak. Datchik qarshiligi, kuchlanishi va chiqish signali o'lchanadi.
Nosozlikni bartaraf etish
Aniqlangan muammoga qarab, nosoz datchiklar almashtiriladi, elektr ulanishlar ta'mirlanadi yoki EBB dasturi yangilanadi. Ba'zi hollarda EBB xotirasini tozalash va qayta dasturlash ham talab etilishi mumkin.

Eslatma: Nosozliklarni bartaraf etishda, avval eng oddiy va tez-tez uchraydigan muammolarni tekshirish kerak. Ko'pincha muammo datchik emas, balki elektr ulanishlar, shnurlar yoki kontaktlar bilan bog'liq bo'ladi.
Amaliy Mashg'ulot: Diagnostik Tizimdagi Datchiklar Bilan Ishlash
Sxemani o'rganish
Avtomobil informatsion-diagnostik tizimining to'liq sxemasi bilan tanishish. Datchiklar joylashuvi, signallar yo'nalishi va EBB ulanishlarini tushunish.
O'lchash ishlari
Diagnostik asboblar yordamida asosiy datchiklar parametrlarini o'lchash. Multimetr va ostsillograf bilan ishlash ko'nikmalarini rivojlantirish.
Amaliy ta'mirlash
Nosoz datchikni aniqlash va almashtirish bo'yicha amaliy mashg'ulot. Datchikni to'g'ri o'rnatish va kalibrlash jarayonlarini o'rganish.
Amaliy mashg'ulotlar davomida talabalar real avtomobillarda diagnostika va ta'mirlash ishlarini amalga oshiradilar. Mashg'ulot uchun maxsus o'quv stendlari va haqiqiy avtomobil qismlari tayyorlanadi. Har bir talaba mustaqil ravishda diagnostika qurilmalaridan foydalanib, datchiklar parametrlarini o'lchash va xatoliklarni bartaraf etish ko'nikmalarini egallaydi.
Bilimlarni Mustahkamlash Uchun Nazorat Savollari
Nazariy savollar
  1. Informatsion-diagnostik tizimning asosiy vazifalarini sanab bering.
  1. Parrakli havo oqimi datchigining ishlash prinsipini tushuntiring.
  1. Nima uchun harorat datchiklari dvigatel ishlashida muhim rol o'ynaydi?
  1. Atmosfera bosimi datchigining ahamiyatini tushuntiring.
  1. Drossel qopqog'i datchigi qanday ishlaydi?
Amaliy topshiriqlar
  1. Diagnostik skaner yordamida avtomobil xato kodlarini o'qing va tahlil qiling.
  1. Havo oqimi datchigining ishchi parametrlarini o'lchang.
  1. Harorat datchigining qarshiligini turli haroratlarda o'lchab, grafik tuzing.
  1. Drossel qopqog'i datchigining signalini ostsillograf yordamida o'lchang va tahlil qiling.

Muhim eslatma: Bilimlarni mustahkamlash uchun nazariy savollar va amaliy topshiriqlar bajarilishi kerak. Har bir talaba individual hisobot tayyorlaydi va o'qituvchiga topshiradi.